Środa popielcowa rozpoczyna okres czterdziestodniowych przygotowań do największej chrześcijańskiej uroczystości – świąt wielkanocnych. Wielki Post – bo tak się ten okres nazywa – trwa do liturgii Mszy Wieczerzy Pańskiej sprawowanej w Wielki Czwartek.
 

Tradycja wprowadzania kilkudniowego postu przed świętami sięga już II wieku (post trwał wtedy dwa dni). Sto lat później poszczono już cały tydzień. Wreszcie, na początku IV w. wprowadzono post czterdziestodniowy na pamiątkę postu Jezusa na pustyni. W ten sposób chciano jak najlepiej przygotować wiernych do przeżywania okresu wielkanocnego.
 

Środa jako początek Wielkiego Postu wpisała się na stałe w tradycję rzymskiego kościoła w 1570 r. Zwyczaj posypywania głów popiołem na znak żałoby i pokuty, znany jest w wielu kulturach i tradycjach, m.in. w starożytnym Egipcie, w Grecji i wśród Arabów. W liturgii pojawił się on w VIII w. a w 1091 r. papież Urban II wprowadził ten zwyczaj jako obowiązujący w całym Kościele. Wtedy ustalono również, że popiół do posypywania głów wiernych miał pochodzić z palm poświęconych w Niedzielę Palmową poprzedniego roku.

W Środę Popielcową obowiązuje post ścisły i wstrzemięźliwość od pokarmów mięsnych. Prawo o wstrzemięźliwości dotyczy wszystkich osób powyżej 14. roku życia, natomiast obowiązek zachowania postu – wszystkich osób pełnoletnich do rozpoczęcia 60. roku życia. Prawo kanoniczne nie nakłada jednak w tym dniu obowiązku uczestnictwa w Eucharystii.

Wielki Post ma być czasem na pokutę i nawrócenie się. Powołując się na słowa Jezusa, w tym okresie Kościół proponuje trzy drogi przybliżania się do Boga: post, jałmużnę i modlitwę. Liturgia tego okresu jest dość wyciszona, a dominującym kolorem szat liturgicznych jest fioletowy.